Opracowanie Inny 艣wiat

艢CI膭GA Z LEKTURY

Opracowanie 鈥濱nny 艢wiat鈥

1. Geneza utworu

W marcu 1940 roku Gustaw Herling-Grudzi艅ski zosta艂 aresztowany przez NKWD, kiedy pr贸bowa艂 przekroczy膰 granic臋 polsko – litewsk膮. Blisko dwa lata sp臋dzi艂 w radzieckich wi臋zieniach i 艂agrach. Utw贸r, oparty na prze偶yciach autora, powsta艂 w latach 1949 – 1950. Po raz pierwszy zosta艂 opublikowany w j臋zyku angielskim w roku 1951, a w j臋zyku polskim (w Londynie) w roku 1953 (legalnie w kraju – dopiero w roku 1988).

2. Znaczenie utworu

鈥濱nny 艣wiat鈥 jest wa偶nym dokumentem 艣wiadka sowieckiego totalitaryzmu. Utw贸r jest istotny ze wzgl臋du na trzy elementy: opisane w nim wydarzenia s膮 relacj膮 鈥瀦 pierwszej r臋ki鈥 – jednym z najwcze艣niejszych zapis贸w prze偶y膰 i do艣wiadcze艅 wi臋藕nia obozu pracy w Zwi膮zku Radzieckim; poziom literacki utworu jest wysoki; wi臋藕niowie ukazani s膮 jako ludzie walcz膮cy o ocalenie resztek cz艂owiecze艅stwa w nieludzkim 艣wiecie sowieckich 艂agr贸w.

3. Czas i miejsce akcji

Akcja rozgrywa si臋 w kilku miejscach: wi臋zienia w Witebsku, Leningradzie i Wo艂ogdzie (czerwiec – listopad 1940), ob贸z w Jercewie (listopad 1940 – stycze艅 1942), podr贸偶 przez Zwi膮zek Radziecki (stycze艅 – kwiecie艅 1942); spotkanie dawnego wsp贸艂wi臋藕nia w Rzymie (czerwiec 1945).

4. S艂owniczek

  • zona – teren obozu
  • etap – transport wi臋藕ni贸w
  • 艂agpunkt – punkt obozowy
  • razwod – wymarsz brygad do pracy
  • lesopowa艂 – praca w lesie przy wyr臋bie drzew, najci臋偶szy rodzaj pracy w obozie, prowadz膮cy szybko do wycie艅czenia organizmu
  • lesorub – wi臋zie艅 przydzielony do pracy w lesie
  • tufta – oszustwo zawy偶aj膮ce dzienn膮 norm臋 pracy do wykonania
  • stachanowiec – wi臋zie艅 wypracowuj膮cy ponad 100% normy dziennej
  • proizwo艂 – rz膮dy wi臋藕ni贸w w obozie od zmroku do 艣witu (np. pobicia, morderstwa, gwa艂ty)
  • wychodnoj die艅 – dzie艅 wolny od pracy
  • kipiatok – wrz膮tek
  • nacmen – mieszkaniec Azji 艢rodkowej (np. Kazach, Uzbek, Turkmen, Tad偶yk)
  • urka – wi臋zie艅 kryminalny
  • iteerowiec – wi臋zie艅 z wy偶szym wykszta艂ceniem technicznym
  • dochodiaga – cz艂owiek wyniszczony fizycznie i psychicznie, o zachwianej r贸wnowadze moralnej. Bardzo cz臋sto zbli偶aj膮cy si臋 do 艣mierci, dogorywaj膮cy
  • trupiarnia –聽barak, w kt贸rym przebywali wi臋藕niowie niezdolni ju偶 do pracy. Mieszka艅c贸w trupiarni dzielono na dwie grupy: s艂abosi艂k臋 stanowili ci, kt贸rzy rokowali powr贸t do si艂. Aktir贸wka to wi臋藕niowie, kt贸rzy skazani byli na powoln膮 艣mier膰 g艂odow膮.

5. Bohaterowie

6. Gatunek literacki

鈥濱nny 艢wiat鈥 to wypowied藕 wielogatunkowa, w kt贸rej wyst臋puj膮 elementy typowe dla pami臋tnika, reporta偶u, autobiografii, a tak偶e eseju historycznego i politycznego.

7. Cechy gatunku widoczne w utworze

Ksi膮偶ka zawiera w膮tki z 偶ycia pisarza. Cechuje j膮 dokumentalno艣膰 tre艣ci i autentyzm. G艂os zabieraj膮 naoczni 艣wiadkowie, a ich relacje maj膮 charakter sprawozdawczy. Utw贸r zawiera ponadczasowe refleksje, poetycki styl i lu藕na fragmentaryczna kompozycja.

8. Wa偶ne miejsca i instytucje obozu

9. Analiza struktury 艂agr贸w - wi臋藕niowie i ich hierarchizacja

W obozie w Jercewie, gdzie przebywa艂 Gustaw Herling-Grudzi艅ski, panowa艂y bardzo trudne warunki 偶ycia. Wi臋藕niowie mieszkali st艂oczeni w prowizorycznych barakach, gdzie spali na twardych pryczach. Otrzymywali bardzo ma艂e racje 偶ywno艣ciowe, co by艂o przyczyn膮 wysokiej 艣miertelno艣ci, a ubrania, jakie nosili nie by艂y wystarczaj膮c膮 ochron膮 przed tak du偶ym mrozem. Od roku 1940 Jercewo posiada艂o ju偶 w艂asn膮 baz臋 偶ywno艣ciow膮, tartak, bocznic臋 kolejow膮, a tak偶e miasteczko dla obozowej administracji. Grudzi艅ski ukazuje 艂agier jako przestrze艅 zamkni臋t膮, kt贸ra rz膮dzi si臋 swoimi prawami, s膮 to prawa innego 艣wiata, 艣wiata 鈥瀘dwr贸conego Dekalogu鈥. Dowodzi tego ju偶 hierarchizacja spo艂eczno艣ci wi臋藕ni贸w.

Podzia艂 wi臋藕ni贸w ze wzgl臋du na przydzia艂 do kot艂a.聽Nieod艂膮czn膮 cz臋艣ci膮 obozowej udr臋ki by艂 potworny g艂贸d. Istnia艂y trzy normy przydzia艂贸w.聽Przed oknem z napisem聽trzeci kocio艂 stawali najlepiej ubrani i najlepiej wygl膮daj膮cy wi臋藕niowie 鈥 stachanowcy, kt贸rych dzienna wydajno艣膰 pracy si臋ga艂a lub przekracza艂a 125% normy.聽Ich poranny posi艂ek sk艂ada艂 si臋 z du偶ej聽艂y偶ki g臋stej kaszy i kawa艂ka solonej 鈥瀟reski鈥 lub 艣ledzia.聽Drugi kocio艂 otrzymywali wi臋藕niowie z dzienn膮 wydajno艣ci膮 100% normy.聽Im聽przys艂ugiwa艂a r贸wnie偶 艂y偶ka kaszy, ale bez ryby.聽W tym聽ogonku ustawiali si臋 zazwyczaj starcy i kobiety z brygad,聽w kt贸rych obliczanie normy systemem procentowym by艂o niemo偶liwe, tote偶 przydzielano im drugi kocio艂 na sta艂e.聽Najstraszniejszy widok przedstawia艂 ogonek do pierwszego kot艂a 鈥 d艂ugi szereg n臋dzarzy w podartych聽艂achmanach,obwi膮zanych sznurkami 艂apciach i wy艣wiechtanych czapkach 鈥 uszankach, czeka艂 na swoj膮 艂y偶k臋 najrzadszej kaszy.聽Kolejka ta by艂a zawsze w obozie najd艂u偶sza.聽Opr贸cz najliczniejszej grupy wi臋藕ni贸w, kt贸rzy mimo najlepszych ch臋ci nie byli w stanie dosi臋gn膮膰 stu procent normy, nale偶eli do niej jeszcze wi臋藕niowie rozmy艣lnie oszcz臋dzaj膮cy si臋 przy pracy i utrzymuj膮cy w przekonaniu,聽偶e lepiej ma艂o pracowa膰 i ma艂o je艣膰, ni偶 du偶o pracowa膰 i niewiele wi臋cej je艣膰, a tak偶e mieszka艅cy 鈥瀟rupiarni鈥 zwolnieni od pracy i skazani na powolne dogorywanie.聽鈥濪niewalni鈥 ze wszystkich barak贸w oraz niekt贸rzy wi臋藕niowie ze s艂u偶by i administracji obozowej.聽Przed sz贸st膮 艣niadanie otrzymywali tylko wi臋藕niowie rozkonwojowani, kt贸rzy wychodzili za zon臋 sami, na mocy specjalnych przepustek. Opr贸cz woziwod贸w i pos艂ugaczy lub pos艂ugaczek zatrudnionych w domach wolnych urz臋dnik贸w obozowych w Jercewie, do tej grupy nale偶eli r贸wnie偶 technicy, in偶ynierowie i specjali艣ci, zobowi膮zani stawi膰 si臋 na miejscu pracy przed przybyciem brygad. Ich posi艂ek z kot艂a 鈥瀒teerowskiego鈥澛(ITR 鈥 in偶yniersko 鈥 techniczeskije raboczje),聽przewy偶sza艂 znacznie ilo艣ciowo i jako艣ciowo nawet racje stachanowc贸w z og贸lnych rob贸t.聽O wp贸艂 do si贸dmej zamykano wszystkie okna 鈥 zaczyna艂 si臋 wymarsz brygad do pracy.聽Potem otwierano je znowu na kr贸tko, dla wi臋藕ni贸w zwolnionych przez lekarza, dla pracuj膮cych w zonie na drugim kotle oraz dla mieszka艅c贸w 鈥瀟rupiarni鈥 na kotle pierwszym.

10. Kobiety i m臋偶czy藕ni

Kobiety i m臋偶czy藕ni mieszkali w oddzielnych barakach, jednak nie byli od siebie zupe艂nie odseparowani. Pracowali zazwyczaj osobno, poza wyj膮tkami, kiedy najzdrowsze kobiety wykonywa艂y ci臋偶kie fizyczne prace przy wyr臋bie lasu razem z m臋偶czyznami. Niemo偶no艣膰 zaspokojenia g艂odu seksualnego, kt贸ry towarzyszy艂 wszystkim wi臋藕niom w obozie, powodowa艂a, 偶e kobiety traktowane tu by艂y rzeczowo, odarte ze swej kobieco艣ci i mi艂o艣ci. Zjawiskiem powszechnym w obozie by艂y tzw. 鈥濶ocne 艂owy鈥. Ich ofiarami pada艂o wiele kobiet. Tak wi臋c m臋偶czy藕ni w obozie mieli wi臋ksze prawa ni偶 kobiety, kt贸re stawa艂y si臋 jedynie ich s艂u偶膮cymi i niewolnicami, spe艂niaj膮cymi wszystkie m臋skie zachcianki. Ka偶da kobieta w obozie zdana by艂a na 艂ase b膮d藕 nie艂ask臋 wi臋藕ni贸w, musia艂a podporz膮dkowa膰 si臋 wy偶szym w tej hierarchii dobrowolnie lub cho膰by pod przymusem.

Trzy fazy 艣ledztwa:

Pierwsz膮 faz膮 by艂o zapoznanie si臋 wi臋藕nia z oskar偶eniem. Pr贸bowa艂 on wtedy przekona膰 艣ledczego o swojej niewinno艣ci, kt贸rej by艂 jeszcze pewien.
Drug膮 faz膮 艣ledztwa by艂y tortury wi臋藕nia, kt贸re nie by艂y stosowane jako zasada, ale jako 艣rodek pomocniczy.
W trzeciej fazie 艣ledztwa cz艂owiek by艂 ju偶 zmieniony przez wi臋zienie, ukszta艂towany od pocz膮tku. Wierzy艂 w czyny, kt贸rych nie pope艂ni艂. Pozbawiony zosta艂 uczucia lito艣ci, my艣la艂 tylko o w艂asnym bezpiecze艅stwie, chcia艂 jak najszybciej znale藕膰 si臋 w obozie, dlatego podpisywa艂 absurdalne zarzuty.

Celem 艣ledztwa jest:

Nie tylko wymuszenie przyznania si臋 do winy, ale i kompletna dezintegracja osobowo艣ci wi臋藕nia, czyli tzw. z艂amanie i spreparowanie jego osobowo艣ci, co prowadzi do:

  • Wprowadzenia wi臋藕nia w stan odr臋twienia
  • Izolacji wi臋藕nia od wi臋藕ni贸w, kt贸rzy nie przebyli jeszcze tzw. Wielkiej Przemiany
  • Przystosowania si臋 do 偶ycia w obozie
  • Poczucia bezpiecze艅stwa w obozie
  • Przynale偶no艣ci do obozu
  • Zaniku wszelkich uczu膰 i warto艣ci etycznych 鈥 lito艣ci, wsp贸艂czucia, sympatii, pomocy, wsparcia
  • Wzbudzenia wstr臋tu i oboj臋tno艣ci wobec wsp贸艂wi臋藕ni贸w
  • Przekonania wi臋藕nia o marno艣ci, mierno艣ci i bezu偶yteczno艣ci dotychczasowej jego egzystencji
  • Zapomnienia o 艣wiecie wolnym i o 偶yciu przesz艂ym i wolnym

11. Czas pracy

  • Wi臋藕niowie pracowali zasadniczo 11 godzin, jednak po wybuchu wojny rosyjsko – niemieckiej czas ten wyd艂u偶ono do 12 godzinie
  • Najd艂u偶ej pracowa艂a brygada tragarzy na bazie 偶ywno艣ciowej, nie okre艣lano bowiem dla niej 偶adnych ram czasowych
  • Wi臋藕niowie pracowali dop贸ki nie roz艂adowali wagon贸w, nawet do 20 godzin dziennie z kr贸tkimi przerwami na posi艂ek
  • Czas pracy s艂u偶y艂 eksploatacji wi臋藕nia, skierowaniu jego my艣li tylko na prac臋

12. Warunki pogodowe

  • 艢nieg
  • Nieustaj膮ce mrozy
  • Temp. Si臋gaj膮ce do -40 stopni
  • Brak odzie偶y chroni膮cej przed zimnem
  • Wi臋zie艅 sam 鈥瀟worzy艂鈥 sobie ubranie – ze szcz膮tk贸w szmat, sznurk贸w, drut贸w, opon samochodowych
  • Ponad po艂owa wi臋藕ni贸w pracowa艂a w kapciach, ods艂oni臋tymi cz臋艣ciami n贸g, ramion i piersi – cz臋ste odmro偶enia
  • Zimno by艂o narz臋dziem tortur, by艂o jak 9 kr膮g piek艂a Dantejskiego – miejsce najwi臋kszych cierpie艅

13. Charakterystyczne cytaty

[鈥 nie ma takiej rzeczy, kt贸rej by cz艂owiek nie zrobi艂 z g艂odu i b贸lu.聽

Przekona艂em si臋 wielokrotnie, 偶e cz艂owiek jest ludzki w ludzkich warunkach, i uwa偶am, 偶e upiorny nonsens naszych czas贸w s膮dzenia go wed艂ug uczynk贸w, jakich dopu艣ci艂 si臋 w warunkach nieludzkich.聽

Nie wolno cz艂owiekowi tworzy膰 nieludzkich warunk贸w, bo cz艂owiek jest ludzki w ludzkich warunkach.

14. Problematyka i g艂贸wne przes艂anie

Grudzi艅ski tytu艂 zaczerpn膮艂 z fragmentu powie艣ci Fiodora Dostojewskiego 鈥瀂apiski z martwego domu鈥. Z tej w艂a艣nie ksi膮偶ki pochodzi r贸wnie偶 motto do 鈥濱nnego 艢wiata鈥: Tu otwiera艂 si臋 inny, odr臋bny 艣wiat, do niczego niepodobny; tu panowa艂y inne, odr臋bne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy; tu trwa艂 martwy za 偶ycia dom, a w nim 偶ycie jak nigdzie i ludzie niezwykli. Ten oto zapomniany zak膮tek zamierzam tu opisa膰.

Ob贸z w Jercewie by艂 takim innym 艣wiatem, bowiem nie mo偶na w nim znale藕膰 praw, norm, zwyczaj贸w obowi膮zuj膮cych poza zon膮.

R贸偶nic臋 pomi臋dzy 艣wiatem obozu a 艣wiatem wolno艣ci wy艂o偶y艂 autor w 2000 roku. W rozmowie z W艂odzimierzem Boleckim wyja艣nia艂 sens 鈥濫pilogu鈥: 鈥濿 tym zako艅czeniu pokazuj臋 r贸偶nic臋 mi臋dzy niewol膮 a wolno艣ci膮, o czym zreszt膮 wcze艣niej pisz臋 wprost. Ja艣niej chyba tego powiedzie膰 ju偶 nie mo偶na. Regu艂y wolno艣ci s膮 po prostu inne ni偶 regu艂y niewoli, a ja w zako艅czeniu opowiadam, 偶e odmawiam przyj臋cia regu艂 niewoli, gdy ju偶 jestem na wolno艣ci鈥

Ob贸z opisany przez Grudzi艅skiego jest odzwierciedleniem funkcjonowania pa艅stwa totalitarnego. Praca nie by艂a ju偶 warto艣ci膮, ale podporz膮dkowanym ideologii komunizmu narz臋dziem eksploatowania i wyzyskiwania cz艂owieka. Podobnie jest w obozie, tak i w pa艅stwie totalitarnym stworzonym przez Stalina rozbudowana administracja funkcjonowa艂a niesprawnie, brakowa艂o wolno艣ci s艂owa, obowi膮zywa艂y za to normy produkcyjne, byli przodownicy pracy, panowa艂 terror, a w艂adza skupiona by艂a w r臋ku wodza. Ob贸z by艂 skonstruowany tak, aby trzyma膰 wi臋藕ni贸w na granicy cz艂owiecze艅stwa (ci臋偶ka praca, g艂贸d) oraz rozbija膰 ich solidarno艣膰 (r贸偶nicowanie racji 偶ywieniowych, donosicielstwo), co mia艂o sprawi膰 wra偶enie, 偶e ka偶dy walczy o w艂asne 偶ycie. Zasady moralne i prawne nie istnia艂y, a cz艂owiek schodzi艂 na dno upodlenia w nadziei, 偶e tak ocali siebie od 艣mierci. Prawo na jakie skazani zostali przymusowi mieszka艅cy oboz贸w pracy, mo偶na nazwa膰 prawem odwr贸conego dekalogu, bowiem uniwersale zasady moralne (oraz te wyr贸偶nione w dekalogu) nie mia艂y tu praktycznego zastosowania, a by艂y nawet ich karykatur膮, zaprzeczeniem, negacj膮. Grudzi艅ski podkre艣la, 偶e tak skonstruowanie 艣wiata nie mo偶na mierzy膰 miar膮 obowi膮zuj膮cych poza zon膮 przepis贸w i praw, a zgoda na obozowe prawa prowadzi do 鈥瀦艂agrowania鈥. Zarazem jednak pokazuje (na przyk艂adzie swoich i innych), 偶e prawu odwr贸conego dekalogu i procesowi z艂agrowania mo偶na si臋 oprze膰 pomimo nieludzkich warunk贸w zachowa膰 honor, 偶yczliwo艣膰, wra偶liwo艣膰 i odwag臋.

G艂贸wnym przes艂aniem 鈥濱nnego 艣wiata鈥 jest przekonanie, 偶e nawet w najbardziej uw艂aczaj膮cych ludzkiej godno艣ci warunkach, cz艂owiek mo偶e ocali膰 swoje cz艂owiecze艅stwo poprzez ma艂e heroiczne gesty i ludzkie odruchy. Zniewolenie nie musi oznacza膰 zaprzepaszczenia istoty cz艂owiecze艅stwa.

Warto podkre艣li膰, i偶 Grudzi艅ski unikn膮艂 popularnej powojnie wizji obozu ukazuj膮cego martyrologi臋 (m臋cze艅stwo) Polak贸w, a ukaza艂, 偶e ofiarami byli ludzie r贸偶nych narodowo艣ci i wyzna艅, na r贸wni zwolennicy i przeciwnicy komunizmu.

15. Budowa utworu, j臋zyk styl, 艣rodki artystyczne

Utw贸r podzielony jest na dwie cz臋艣ci, a te na rozdzia艂y; ka偶dy rozdzia艂 sk艂ada si臋 z kr贸tkich nowelek skupionych wok贸艂 jakiego艣 bohatera lub problemu, tytu艂y rozdzia艂贸w niejednokrotnie maj膮 znaczenie symboliczne (鈥瀂martwychwstanie鈥). Zdarzenia przedstawione s膮 w kolejno艣ci chronologicznej. Chocia偶 rzeczywisto艣膰 wi臋zienna oraz obozowa zosta艂a szczeg贸艂owo przedstawiona, to jednak celem nadrz臋dnym jest poszukiwanie prawdy o cz艂owieku. Temu g艂贸wnemu celowi (kim jest cz艂owiek, kim mo偶e si臋 sta膰 w warunkach obozowych) Grudzi艅ski podporz膮dkowa艂 spos贸b przedstawiania bohater贸w. O艣rodkiem analizy jest psychika, biografia bohater贸w oraz postawy, jakie przybieraj膮.聽Styl 鈥濱nnego 艣wiata鈥 艣ci艣le 艂膮czy si臋 z form膮, na jak膮 decydowa艂 si臋 pisarz: pierwszoosobow膮, pami臋tnikarsk膮 narracj膮, d膮偶膮c膮 do obiektywizmu i przedstawiania fakt贸w, nie ocen. Jednak偶e obok narratora relacjonuj膮cego wydarzenia, do g艂osu dochodzi narrator – humanista, kt贸rego j臋zyk staje si臋 bardziej zmetaforyzowany i literacki.

16. Konteksty i nawi膮zania

Powie艣ci膮 o podobnej tematyce jest 鈥濧rchipelag GU艁AG鈥 Aleksandra So艂偶enicyna, gdzie 艣wiat obozu r贸wnie偶 ukazany jest z perspektywy uczestnika i 艣wiadka. 艢wiat radzieckich 艂agr贸w pokazuj膮 te偶 鈥濷powiadania ko艂ymskie鈥 War艂ama Sza艂amowa. Cz臋sto z 鈥濱nnym 艣wiatem鈥 por贸wnuje si臋 opowiadania Tadeusza Borowskiego, podkre艣laj膮c r贸偶nice w ukazaniu wi臋藕ni贸w przez obu pisarzy. W opowiadaniach Borowskiego brakuje portret贸w psychologicznych postaci, uwaga czytelnika zostaje skupiona na opisie zachowa艅 wi臋藕ni贸w (behawioryzm). Grudzi艅ski tak偶e wycisza swoje emocje, aby przekaz by艂 jak najbardziej obiektywny, jednak ca艂kiem z nich nie rezygnuje. Dzi臋ki temu mo偶e opisa膰 zjawiska zmys艂owe, emocjonalne i podzieli膰 si臋 w艂asnymi przemy艣leniami na temat kondycji cz艂owieka w r贸偶nych warunkach spo艂ecznych i kulturowych. Grudzi艅ski zarzuci艂 te偶 Borowskiemu nihlizm – gdy偶 ob贸z z jego perspektywy to miejsce, gdzie nie ma ludzkich odruch贸w. Sam za艣 Grudzi艅ski odtwarza wszelkie odruchy dobra i po艣wi臋cenia swoich wsp贸艂towarzyszy niedoli.

Podobaj膮 Ci si臋 podobne tre艣ci?

Zapisz si臋 do naszego newslettera i zdob膮膰 -20% zni偶ki na wszystkie opracowania! Wysy艂amy tylko warto艣ciowe tre艣ci dotycz膮ce matury z j臋zyka polskiego!

Kupon rabatowy -20%

Wykorzystaj -20% zni偶ki na wszystkie opracowania!聽

JPMATURA-20